Kurdolojî û İsmail Beşikçi

Miraz Babij

BasNûçe - Herçiqas ma xebatê kurdolojî bi çimêno pêroyiya tehlîl kerdê zî, wexto ke behsê kurdolojî û kirdkî bibo, bêguman cayê M. Malmîsanijî ciya yo. Xora termê “antî-kurdolojî” û “kurdolojiyo nimiteyî“ reya verên Malmîsanijî xebitnayê.

Kes eşkeno peynaseyê kurdolojî di şeklana bikero. Şeklo yewin, sey beşa zanistî kurdolojî: Heme zanistiyê ke derheqê kurdan ê; tarîx, edebiyat, gramerê kurdî, sosyolojiyê Kurdistanî, antropolojî usn. Ê didin, ca yê zanistiyê ke sey akademî, enstîtuyê perwerdeyî usn. goreyê nê peynaseyan kes eşkeno vajo ke kurdolojî hema-hema çîn o yan zî zaf zeîf o.

Xebatê kurdolojiyê verênî hetê xerîban ra virazeyayê, nînan ra o yo ke tewr namdar; Maurizio Garzoni yo îtalyano ke serra 1787’î de “Ferheng û Gramerê Kurdkî” nuşto yo.

Garzoni ra teber xeylê merdiman zî kurdolojî ser ro xebatî kerdê. Nê roşinvîran ra tayê ci: F. Justi, Alessandro Coletti, E. Rödiger, A. F. Pott, Theodor Nöldekc, Albert Socin, Ferdinand Justi, Oscar Man ve Karl Hedank.

Nînan ra Freidrich Müllerî hem kurmanckî ser ro hem zî kirdkî (zazakî) ser ro xebatî kerdê.

Cigêrayoxo Amerîkan S. A. Rhea zî mabênê serranê 1851 û 1865’î ameyo Colemerg û ûca de kurmanckî museno. Dima zî kurmanckî ser ro yew gramer nuseno.

Nê cîgerayoxanê xerîban ra teber cigerayoxanê kurdan zî kurdolojî ser ro xebatî kerdê.

Tevfîk Wehbî mabênê sorankî ser ro xebatî viraştê û serra 1926’î de bi nameyê Gramerê Kurdkî xebatêna xo neşr kerda.

Gîw Mukriyanî serra 1950’î de Ferhengê Erebkî-Kurdkî, serra 1955’î de zî ferhengê Erebkî-Farskî-Kurdkî weşanayo.

Bê nê roşinvîran sey Dr. Abdullah Haci Maruf, Cemal Nebez, M. E. Hewremanî, Hamîd Ferec, Tahîr Sadîk, Îzedîn Mistefa Resûl roşinvîran zî xebatî kerdê.

Herçiqas sey Mihemed Mukrî, Qadirê Fetahî Qazî, Şêx Merdûxî Kurdistanî, Sadîq Safîzade Borekeyî Kurdîstanê Rojhilatî de tayê xebatan bikarê zî, parçeyê rojhilatî de xebatê kurdolojî vêşî nameyê kerdiş.

Eke ma xebatê ke yew milet ser ro viraziyayê na beşa zanistî miyan de qebûl kerê, ma vînenê ke fikrê neteweperwerî dinya de badê şoreşê Fransa dest pêkerdo û şoreşê Fransa tepiya dewleta kurdan çiniya. Semedo ke dewleta kurdan çinêbiya û badê şerê cîhanî yo yewinî welatê kurdan, Kurdistan biya çar parçeyî kurdolojî aver nêşiyo.

Herçiqas roşinbîrê kurdan derheqê tarîx, edebiyat û folklorê kurdan de xebatî kerdê zî ge-ge çinêbiyayişê îmkananê maddî û manewî ge-ge semedo ke ziwanê kurdî qedexe biyo nê xebatan bes nêkerdo û kurdolojî zaf aver nêşiyo.

Xebatê roşinvîranê kurdan serdema modern de Stenbolê de dest pêkerdê û heta ewro zî nê xebatî dewam kenê. Eke kes sey sernameyanê behsê nê xebatan bikero:

  • Qonaxê Destpêkî (Stenbol, Badê osmaniyan)

  • Qonaxê Kurdistana Başûr

  • Qonaxê Şamî

  • Qonaxê Kurdistana Rojhilat

  • Qonaxê Rûsya

  • Qonaxê Kurdistana Vakûr

  • Qonaxê Diyasporayî

Nê Qonaxan de tarîxê edebiyatê kurdan ra heta folklorê kurdan tewir-tewir xebatî biyê. Ma Pîremerdî ra tepêşê heta Keyeyê Bedirxanan, Xelîl Xeyalî ra tepêşê heta Hîlmiyê Sêwregî xeylê roşinbîran kurdolojî ser ro xebatî kerdê.

(İsmail Beşikçi)

Labelê çi heyfo ke dewleta kurdan çinêbiya û nê xebatî ca yê xo de mendê û neslê ke badê nê roşinvîran ameyê nêşayo nê xebatan hewna aver bero. Bêguman Kurdistan bî çar parçeyî tepiya, her parçeyê Kurdistan de kurdan zilmêno zaf gird vîna û avernêşiyayişê nê xebatan de para nê zilmî zî est a.

Parçeyê Kurdistan o ke tirkiya de mende, parçayenê bînan ra teber, kurdîtiya kurdan bi destê dewleta amê înkar kerdene û nameyê kurdan bî “Dağ Türkleri.” Semedo ke dewlet îspatkero ke kurdî “Dağ Türkleri yê” zaf xebatî kerdî. Nê xebatê ke realîteya kurdan înkar kenê û wazenê ke rastiyeyî nêvijyê meydan, kes eşkeno bi “antî-kurdolojî” ya namekero.

Xebatê antîkurdolojî seba şarê tirkiya neşr biyê û dewlete bi nê xebatana zaf propagandayî kerdê. Nuştoxanê nê kitaban rê zaf qiymet dayê û tim nê nuştoxî vetê vernî.

Heta nuştoxê tirkî yan zî nuştoxê kurdî yê ke “Dağ Türklüğü” qebûl kerd bi dewlete rê bes nêkerdê dewlet xo ver ra nuştoxê xerîbî vetê û bi fekê înana zurî kerdê. O yo ke ma zanê tewr meşhûrê ci Dr. Friç o.

Bi nameyê Dr. Friç ya kîtabêk “piyase” de gêrayê, herçiqas nameyê ci; “Kürtler, Tarîhî ve Îçtîmaî Tedkîkat” (Kurdî, Tedkîkato Tarîxî û Sosyal) bo zî, kitabî miyan de amaco bingeyîn înkarkerdişê estbiyayişê kurdan bî. Dima zîwannaso erjaye, Bedirxanê kirdan (zazayan) M. Malmîsanijî goreyê cigêrayişanê xo tespît kerd ke Dr. Friç; Naci İsmail Pelister o. Na mînak ra zî aseno ke zûrê Kemalîstan înan rê bes nêkerdê, bi fekê roşinvîranê (!) xerîbana zî zûrî kerdê ke çinêbiyayişê kurdan îspat bikerê!

Dewleta ke seba şarî nê kitabî neşr kerdê xo miyan de, yanê mueseseyanê xo miyan de zî kitab û vilavekî kerdê neşr û xo miyan de kerdê vila. Nê kitab û vilavekan de zî derheqê kurdan melûmatî dayê memur û eskeranê xo. Kes eşkeno nê kitab û vilavekan rê vajo “kurdolojiyo nimite.”

Dewlete bi no şekla îdeolojiyê xo yê fermî (resmî) viraştê û kamo ke nê îdeolojiyî qebûl nêkero, çi kurd çi tirk kamo ke behsê kurdan bikero bi îşkence, zîndan, surgun û tadaya muameleyêno giran vînayê.

Warêno winasî de yew camêrd werzeno û derheqê kurdan de xebatî virazeno û Kemalîzmî rexne keno. Kes wa ê wextî sey ewro ya nêfikiriyo, wexto ke İsmail Beşikçi Kemalîzmî û polîtîkayê ke Kurdistanî ser ro yê rexne keno, kes nêwetano îdeolojiyê fermî rê yew rexneyêno masûm bikero. Neteweperwerê kurdan daxîl kes nê eşkeno behsê kurd û Kurdistanî bikero.

İsmail Beşikçi, Serra 1939’î de qezayê Çorumî İskilip de maya xo ra beno. Dibistan û mektebê orteyî İskilip de, lîse Çorum de waneno. Serra 1962’î de Zanîngeha Enqerê de Fakulteya Zanistanê Siyasiyan qedêneno. Serra 1961’î de seba staj kerdene yeno Elazîz. Elazîz de winêno ke qeymaqam semedo ke dewijana dekewo tekilî yew tercuman xo de çarneno. No hal zaf bala ey anceno û ûca de fam keno ke îdeolojiyo fermî, derheqê kurdan de zurî keno. Serra 1963’î de seba eskereyî embazanê xo ya ca yê xo virneno û yeno Bidlîs de eskereyî keno. Wextê ronayişê Unîversîteya Ataturkî ya Erziromî de sey asîstan xebitêno û kewno dersan. Semedo ke dersan de behsê kurdan keno, derheqê ey de cigêrayişo îdarî abêno û unîversîte ra erziyeno. Nê erziyayişî ra tepiya heyatê Beşikçi surgun û zindanan de ravêreno.

Beşikçi, nê şertanê çetinan miyan de zî nêvindeno û her yewê ci zaf qiymetin 36 kitabî nuseno. Nê kitabanê ci ra 32’yê ci tirkiya de yenê qedexekerdiş.

Tirkiya de hende akademîsyenê kurdî, hende nuştoxê kurdî, hende hunermendê kurdî estî bî –û estê- semedo ke ca yê xo vindî nêkerê propagandayanê dewlete rê veng nêvet û qalê kurdîtiya xo nêkerdê. Labelê yew camêrd İskilip ra werişt û seba kurdan –yan zî seba namûsê xo yê entellektuelî- des û hewt serrî zîndanan de îşkence dî, surgun bî û bi keyeyê xo ya piya zaf zehmet ant. Bedelo ke Beşikçi dayo ca yê, kitabê ke derheqê kurdana nuştê ewro zî rayîrê ma kenê roşin û ê do meşt zî rayîrê ma roşin kerê.

(M.K)

- http://basnuce.com/ku/news/19496/kurdoloji-ismail-besikci#sthash.TQZ0EKsK.dpuf